باغ و موزه نارنجستان قوام شیراز+تصاویر باغ و موزه نارنجستان

مجموعه: گردشگری, مکان های تاریخی ایران تعداد بازدید: 787 تاریخ : ۱ آبان ۱۳۹۴

باغ قوام که امروزه به علت وفور درختان نارنج در آن، نارنجستان قوام نیز نامیده می شود در محله بالا کفت و تقریبا در قسمت شرقی انتهای خیابان لطفعلی خان زند واقع است. این باغ و عمارات آن از جمله زیباترین و ارزشمندترین آثار دوره قاجاریه محسوب می گردد.

این باغ به خاندان قوام الملک تعلق داشته است. عمارت نارنجستان به عنوان دیوانخانه و محل مراجعات رعیت ها و دیگر مردم و همچنین محل تشکیل جلسه های عمومی و نشست های بزرگان و اشراف در زمان قاجاریه مورد استفاده قرار می گرفته است. خاندان قوام الملک از خانواده های مقتدر دوران قاجاریه بوده که چندین قرن سردمدار حکومت نواحی فارس بودند.

باغ و موزه نارنجستان قوام شیراز+تصاویر باغ و موزه نارنجستان

در دوره قاجاریه باغ قوام و مجموعه عمارات آن بیرونی نامیده می شده و خانه زینت الملک را که در طرف مغرب آن واقع شده و فاصله بین آن ها یک کوچه است، به این دلیل که محل سکونت خانواده قوام بوده، اندرونی می خوانده اند. این دو بنا از زیر کوچه توسط یک تونل با یکدیگر مربوط می شوند. از ویژگی های این مجموعه عمود بودن محور بیرونی و اندرونی آن بر یکدیگر است. عمارت بیرونی به منظور انجام امور تجاری و نیز برگزاری تشریفات و جشن ها و استراحت و پذیرایی از میهمانان ساخته شده است.

در ورودی اصلی باغ رو به جنوب در راستای محور اصلی بنا به یک دالان یا هشتی گشوده می شود. بر پیشانی در ورودی کتیبه ای از سنگ مرمر سرخ رنگ شامل آیاتی از قرآن قرار گرفته که در دو طرف آن ابیاتی از آسوده شیرازی درباره بانی باغ و تاریخ احداث آن حجاری شده است. هم چنین تاریخ سال ۱۳۰۵ هجری قمری در این قسمت دیده می شود. بر روی ازاره سنگی دو طرف درگاه، نقش دو سرباز تفنگ به دست دوره قاجاریه، حجاری شده است. در ورودی از چوب ساج است که بر روی آن منبت کاری صورت گرفته است. سقف هشتی یا دالان ورودی آجرکاری و کاشی کاری به صورت ستاره و مقرنس کاری گچی شده است. در پشت دالان (رو به حیاط) تصویری از سه خدمتکار که گلاب و شراب و شربت به دست دارند، کاشی کاری شده است. این هشتی به وسیله دو راهرو به محوطه باغ ارتباط می یابد. این باغ در سه ضلع شمالی، شرقی و جنوبی دارای ساختمان است و در طول حیاط دارای بیست و یک عدد طاق نما است. در دو طرف هشتی، شش اتاق وجود دارد که در جلو هر یک از آنها ایوان های وسیعی قرار گرفته که در گذشته از این اتاق ها به عنوان دفتر کار استفاده می شده و ایوان های مقابل این اتاق ها نیز جهت اتاق انتظار مورد استفاده قرار می گرفته است.

باغ و موزه نارنجستان قوام شیراز+تصاویر باغ و موزه نارنجستان

ساختمان جنوبی باغ به وسیله راه پله ای به زمین های طرفین راهروها راه دارد. در وسط این ساختمان یک طاق نمای بزرگ و دو طاق نمای کوچک ایجاد شده که به سبک دوره زندیه، کاشی کاری شده است. در طاق نمای بزرگ نقوش سه تن از خدمتکاران دوره زندیه بر روی کاشی دیده می شود که لباس های بلندی دارند و در دست یکی از آنها قدحی و در دست دیگری جامی است و شخص سوم نیز ظرفی پر از میوه در دست دارد. در بالای این طاق نما دو لچکی کاشی کاری با مناظری از طبیعت و تصویرهایی برگرفته از داستان های شاهنامه (رستم و حضرت سلیمان) و نیز مناظر شکارگاه و تصاویر مینیاتوری دیده می شود.

حد فاصل عمارت جنوبی و عمارت اصلی واقع در ضلع شمالی باغ وسیعی وجود دارد که از دوره قاجاریه با نرده آهنی محصور شده است. اما عمارت اصلی این ساختمان در ضلع شمالی آن قرار گرفته است. این عمارت دارای دو طبقه و یک زیرزمین است. در گذشته این زیرزمین به عنوان زندان مورد استفاده قرار می گرفت. طرح بنای اصلی این عمارت برگرفته از معماری دوره زندیه است. در این عمارت، تالار بزرگی به طول ۹ متر، عرض ۵ متر و ارتفاع ۶ متر با ستون هایی بلند مشرف بر حوض واقع در وسط باغ وجود دارد.

باغ و موزه نارنجستان قوام شیراز+تصاویر باغ و موزه نارنجستان

در قسمت شمالی تالار، شاهنشینی وجود دارد که دیوارها و سقف آن آینه کاری و نقاشی شده و کف اتاق از سنگ های مرمر مفروش شده است. این تالار محل پذیرایی میهمانان بوده.این تالار دارای دو ستون سنگی یک پارچه و بلند است. در دو طرف تالار، راهرویی وجود دارد که به وسیله پلکانی به طبقه دوم متصل می شود. این پله ها به دو بهارخواب متصل است. در هر طرف نیز یک سالن بزرگ و یک اتاق وجود دارد. طبقه دوم این عمارت دارای چهار اتاق است که دوتای آن در عقب واقع شده و دارای هشتی و پنجره هایی مشرف بر ایوان است. بیش از این، این اتاق ها محلی برای اقامت مهمانان بوده است. این مجموعه مشتمل بر دو دستگاه شامل ۵ اتاق، چهار دستگاه با دو تا سه اتاق و دو دستگاه هر کدام با دو اتاق و شش اتاق تک است.

دیواره ها و سقف تمام اتاق ها گچ بری و نقاشی شده است. همچنین در این طبقه، دو اتاق وجود دارد که نقاشی هایی بر تیرک هایی چوبی آن ترسیم شده است. نقاشی های سقف ایوان بزرگ و بیشتر اتاق ها غالبا به وسیله لطفعلی خان صورتگر، نقاش مینیاتوریست آن دوره، انجام شده است. دو ستون تالار طبقه اول نیز از سنگ مرمر یکپارچه و بدنه استوانه ای و سر ستون های مقرنس کاری شده تشکیل شده است.

در وسط سقف تالار مدالی بزرگ ترسیم شده و در اطراف آن شش منظره بیضی شکل ترسیم شده است. دیواره های اتاق ها نیز با تصاویر گل و بوته، اشکال حیوانات و منظره شکارگاه تزیین شده است. در ناحیه جلویی عمارت اصلی درهای ارسی با شیشه های رنگی دیده می شود. هلالی میان ایوان دو ستونی و شاه نشین هم دارای شیشه های رنگی است. این شیشه های رنگی در دوره قاجاریه از اروپا به ایران آورده شده، صدف های به کار رفته در تزیینات درها نیز از خلیج فارس آورده شده است.

باغ و موزه نارنجستان قوام شیراز+تصاویر باغ و موزه نارنجستان

ازاره اتاق ها و بخاری دیواری شاه نشین از سنگ های مرمری است که از یزد، تبریز و شیراز به دست آمده است. روی این بخاری نقش داریوش هخامنشی حکاکی شده است، اطراف آن نیز مزین به رنگ طلایی است. دو تصویر از محمدرضا خان قوام الملک در دو طرف بالای این بخاری حکاکی شده است. ازاره پایین عمارت، از ازاره سنگی عمارت دیوانخانه کریم خان زند است. بر روی سنگ های ازاره تصاویر سربازان قاجاریه تفنگ به دست، شیر، گور، خرگوش و گل و بوته دیده می شود.

نارنجستان قوام از نظر هنرهایی از قبیل آیینه کاری، شیشه کاری، نقش پردازی، منبت کاری، سنگ تراشی، گچ کاری و مقرنس کاری بکار رفته در آن از زیباترین بناهای این دوره در شیراز است که به اختصار در مورد هر کدام توضیحی آورده شده است:

گچبری: انواع طرح‌ های آجرکاری سنتی از قبیل شطرنجی، بند سنگ و خفته راسته به چشم می‌ خورد. این طرح‌ ها با نهایت استادی و مهارت کار شده است و همچنین در تمامی بدنه‌ ها و سقف دو بهار خواب (دو طرف ضلع شمالی) با گچ‌ بری‌ های زیبایی تزیین شده که این تزیینات به طرح‌ های سنتی گیاهی معروف می‌ باشد.

نقاشی: در قسمت انتهایی تالار شرقی و غربی اتاق‌ هایی با نقوشی زیبا دیده می‌شود. در تزیین سقف‌ های نقاشی شده چه سقف‌ های تخته کوبی شده و یا سقف‌ های با تیرهای قلمدانی از موادی چون گل اخری، اکلیل، شنگرف، لاجورد و سایر رنگ‌ های معدنی استفاده شده است.

حجاری: در قسمت ازاره‌ های دو ضلع جنوبی و شمالی صحنه‌ های مختلفی بر روی سنگ حجاری شده که مقتبس از نقوش تخت جمشید و به فرم حیوانات افسانه‌ ای و یا تصویر سربازان قاجاری و نقش اسلیمی مشبک و یا تصویر درختانی به سبک مینیاتوری می‌ باشند.

مقرنس کاری: سقف فضای هشت ضلعی ورودی که به هشتی معروف است از مقرنس آویخته که به طرز زیبایی کاشی‌ کاری و تزیین شده، بهره گرفته است.

کاشیکاری: در نمای داخلی ضلع جنوبی چندین تصویر برگرفته از داستان های تاریخی از قبیل: سلیمان و بلقیس ملکه سبا، خسرو شیرین، شیرین و فرهاد و صحنه‌ هایی از شکار حیوانات و همچنین در قسمت میانی آن نقش سه خدمتگزار در حال حمل ظروف میوه و اشربه کاشیکاری گردیده و در قسمت پیشانی نمای ضلع شمالی سه شمسه ایجاد شده که بر روی هر یک مناظری بر روی کاشی به تصویر کشیده است. بر روی شمسه میانی دو شیر شمشیر به دست در حالی که بر بالای سرشان دو فرشته تاجی را نگه داشته‌ اند و خورشید از پشت شان طلوع می نماید به صورت قرینه بر روی کاشی هفت رنگ به تصویر کشیده شده‌ اند و در شمسه‌ های دو طرف نیز صحنه نبرد غزال و پلنگ بر روی کاشی هفت رنگ تصویر شده‌ اند.

معرق کاری روی چوب: این تزیینات بر روی تمامی درب اتاق‌ها وستون‌های چوبی که از جنس چوب گردو است به وفور دیده می‌شود. در این هنر از نقوش مختلفی از قبیل اسلیمی و ترنج و از موادی همچون صندل استفاده شده است.

آیینه کاری: در تالار آیینه و تالار شاه نشین از دو نوع آیینه کاری استفاده شده که در نوع اول آیینه‌ های ساده به شکل‌ های مختلف و با فرم‌ های هندسی به‌ کار رفته و در نوع دوم از آیینه به عنوان زمینه استفاده شده و قطعات کوچک آیینه به عنوان نقش و طرح و شیشه‌ های ساده و رنگی به عنوان روکش بر روی آن قرار گرفته است. به این نوع کار “چهار رویه” می‌گویند.

باغ و موزه نارنجستان قوام شیراز+تصاویر باغ و موزه نارنجستان

موزه نارنجستان قوام

موزه نارنجستان قوام که افتتاح آن به در سال ۱۳۴۵ شمسی بر می گردد در شیراز، خیابان لطفعلی خان زند، در عمارت نارنجستان (دیوانخانه قوام الملکی)، یکی از بناهای بسیار ارزنده و زیبای دوره قاجاریه، واقع شده است.

باغ و موزه نارنجستان قوام شیراز+تصاویر باغ و موزه نارنجستان

آثار به نمایش گذاشته در این موزه متعلق به دوره باستانی و تاریخی بوده و ساختمان از نظر آیینه کاری، کاشیکاری، گچبری و نقاشی و منبت کاری یکی از شاهکارهای هنرمندان آن دوره به شمار می رود.

بین سال های ۱۳۴۸ تا ۱۳۵۸ هجری شمسی این محل مقر موسسه آسیایی دانشگاه شیراز به سرپرستی آرتور آبراهام پوپ، ایران شناس معروف آمریکایی، بود. پوپ با به نمایش گذاشتن اشیاء و عتیقه هایی که در سفرهای پژوهشی خود در ایران به دست آورده بود، آن را به موزه نارنجستان تبدیل کرد. در این موزه، بخشی از آثار باستانی حفاری شده مربوط به سه هزار سال قبل به نمایش گذاشته شده است.

باغ و موزه نارنجستان قوام شیراز+تصاویر باغ و موزه نارنجستان

 ابراهیم خان قوام الملک در سال ۱۳۴۵ خورشیدی این بنای با ارزش و زیبا را به دانشگاه شیراز اهدا کرد و امروزه به موزه نارنجستان که وابسته به دانشکده هنر معماری است تبدیل شده و برای بازدید عموم آزاد می باشد.

باغ و موزه نارنجستان قوام شیراز+تصاویر باغ و موزه نارنجستان

منابع:
راهنمای مصور ایرانگردی، موسسه کتاب سرای اعلمی، حمید اعلمی، بهار ۱۳۹۱٫
نعیما، غلامرضا، ۱۳۸۵، باغ های ایران،انتشارات پیام، تهران
ویکی پدیا
تیشینه

مطالب مرتبط

نظر شما !!!

نظر شما برای “باغ و موزه نارنجستان قوام شیراز+تصاویر باغ و موزه نارنجستان”

  1. جدیدترین اخبار
  2. پربیننده ترین اخبار
قالب تفریحی